Ngôn ngữ luôn vận động theo thời gian, chịu tác động từ xã hội, văn hóa và đặc biệt là công nghệ. Trong tiếng Việt, một hiện tượng thú vị nhưng cũng đáng lo ngại là sự nhầm lẫn giữa “giẫm” (chuẩn) và “dẫm” (sai chính tả). Sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ và mạng xã hội đã góp phần làm lỗi này trở nên phổ biến, thậm chí dần “hợp thức hóa” trong thói quen của nhiều người. 1. Công nghệ gõ văn bản và sự dễ dãi chính tả Các công cụ gõ tiếng Việt (Unikey, Telex, VNI…) thường không kiểm tra chính tả theo thời gian thực. Khi người dùng gõ “giẫm” hay “dẫm”, hệ thống đều chấp nhận như từ hợp lệ, vì cả hai chuỗi ký tự đều có nghĩa theo cảm nhận của người viết. Khác với tiếng Anh có bộ kiểm tra chính tả tự động, tiếng Việt hiện vẫn thiếu một công cụ mạnh mẽ để nhắc nhở người dùng. Do vậy, lỗi “giẫm hay dẫm” không được phát hiện và sửa kịp thời, khiến người viết dễ dàng hình thành thói quen sai. 2. Mạng xã hội – môi trường lan truyền lỗi nhanh chóng Mạng xã hội như Facebook, TikTok, Zalo… là nơi người Việt viết và đọc nhiều nhất mỗi ngày. Chỉ cần một cá nhân dùng sai, chẳng hạn viết “dẫm chân tại chỗ”, thì lập tức hàng nghìn người có thể nhìn thấy và lặp lại. Sự khác biệt giữa văn nói và văn viết càng làm tình trạng này phức tạp. Trong phát âm, gi và d thường không phân biệt rõ ràng, nên nhiều người không nhận ra đó là lỗi. Khi viết trên mạng, họ gõ theo thói quen phát âm → kết quả là “dẫm” xuất hiện tràn lan. 3. Hiệu ứng “số đông dùng sai thành đúng” Một tác động đáng kể của mạng xã hội là hiệu ứng bầy đàn. Khi người đọc thấy phần lớn bạn bè, KOLs, thậm chí báo chí mạng dùng “dẫm”, họ mặc nhiên cho rằng đó là chính tả đúng. Lâu dần, “dẫm” trở thành “chuẩn ngầm định” trong không gian số, trái ngược với chuẩn mực từ điển. Điều này phản ánh mâu thuẫn giữa chuẩn ngôn ngữ học và thói quen xã hội – một vấn đề mà nhiều ngôn ngữ khác trên thế giới cũng gặp phải. 4. Tích cực và tiêu cực từ công nghệ Tiêu cực: Công nghệ và mạng xã hội góp phần duy trì, lan rộng lỗi chính tả, nhất là trong giới trẻ. Tích cực: Chính công nghệ cũng có thể trở thành giải pháp. Nếu các bộ gõ tiếng Việt, công cụ AI hoặc ứng dụng học tập tích hợp tính năng kiểm tra chính tả mạnh mẽ, lỗi như “giẫm/dẫm” sẽ giảm đáng kể. Ngoài ra, mạng xã hội có thể dùng như kênh tuyên truyền về chính tả chuẩn, nếu các nhà giáo dục, nhà báo và cộng đồng quan tâm hơn đến việc này. 5. Giải pháp để giảm lỗi chính tả “giẫm/dẫm” Tăng cường kiểm tra chính tả tự động: Các nền tảng viết lách, phần mềm gõ tiếng Việt cần phát triển tính năng phát hiện lỗi “dẫm” và gợi ý sửa thành “giẫm”. Vai trò của giáo dục trực tuyến: Các khóa học, trang học tiếng Việt nên chú trọng giải thích sự khác biệt giữa phát âm và chính tả. Xây dựng thói quen cẩn trọng trên mạng: Người dùng cần ý thức rằng mạng xã hội không phải nơi “viết sao cũng được”, vì những gì ta viết có thể ảnh hưởng đến thói quen ngôn ngữ của người khác.
